W sytuacji usprawiedliwionej nieobecności pracownik jest chroniony przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę tylko przez określony czas, po którego upływie pracodawca uprawniony jest do rozwiązania umowy bez wypowiedzenia, z czego może skorzystać. Jest to uprawnienie pracodawcy, gdyż art. 53 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 277 z późn. zm., dalej k.p.) nie nakazuje rozwiązania umowy o pracę, jeżeli zachodzą określone w tym przepisie warunki niezdolności pracownika do pracy, lecz tylko stwarza dla pracodawcy prawną możliwość takiego rozwiązania stosunku pracy, z której może on skorzystać (wyr. SA w Katowicach z 9.10.1991 r., III APr 254/91, OSA 1992, Nr 5, s. 55).
Są to dwa przypadki, tj. niezdolność do pracy z powodu choroby oraz z innych usprawiedliwionych przyczyn. Z uwagi na przedmiot niniejszego omówienia dalsze uwagi skupione będą wokół pierwszego z wymienionych przypadków. Zgodnie z art. 53 § 1 pkt 1 lit. a k.p.: „Pracodawca może rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia, jeżeli niezdolność pracownika do pracy wskutek choroby trwa dłużej niż 3 miesiące – gdy pracownik był zatrudniony u danego pracodawcy krócej niż 6 miesięcy”. Niezdolność do pracy, jak i jej okres, muszą być stwierdzone orzeczeniem lekarskim wydanym w określonym trybie przepisów o opiece zdrowotnej, ponieważ rodzą uprawnienia pracownika tak w stosunku do pracodawcy, jak też z tytułu ubezpieczenia społecznego. (tak W. Muszalski, K. Walczak (red.), Kodeks pracy. Komentarz. Wyd. 14, Warszawa 2024, komentarz do art. 53, teza 1).
Przewidziane w art. 53 § 1 k.p. okresy ochronne są determinowane przez dwa faktory, a mianowicie przyczyny nieobecności i – w przypadku choroby – okres zatrudnienia u danego pracodawcy. Jeśli chodzi o aspekt temporalny art. 53 § 1 pkt 1 k.p., okres ochronny nie rozpoczyna się od daty faktycznej niezdolności do pracy, ale od dnia wydania stosownego orzeczenia lekarskiego. (tak K. W. Baran [w:] M. Barański, B. M. Ćwiertniak, A. Kosut, D. Książek, M. Kuba, D. E. Lach, M. Lekston, W. Perdeus, J. Piątkowski, P. Prusinowski, I. Sierocka, K. Stefański, M. Tomaszewska, M. Włodarczyk, T. Wyka, K. W. Baran, Kodeks pracy. Komentarz. Tom I. Art. 1-93, wyd. VI, Warszawa 2022, art. 53, teza 2.1.).
W związku z powyższym przyjmuje się, że niezdolność ta nie może być przerwana. Może być spowodowana różnymi chorobami, ale pomiędzy poszczególnymi okresami niezdolności nie może być przerwy. Każda przerwa pomiędzy kolejnymi okresami niezdolności do pracy sprawia, że okres ochronny biegnie od nowa. Na podstawie zestawienia zaświadczeń lekarskich zarejestrowanych w ZUS wynikać będzie najczęściej, na jakie okresy wydawane były kolejne orzeczenia i czy następowały one bez przerw. Jak stwierdził SN w wyroku z 26.01.2000 r. I PKN 493/99, zaświadczenie lekarskie o niezdolności do pracy z powodu choroby pracownika jest środkiem dowodowym podlegającym ocenie sądu. Przykładowo za nieuprawnione przyjąć należy stanowisko Sądu I instancji, że: „Sąd nie ma możliwości zakwestionowania wystawionego dla powoda zwolnienia lekarskiego”.
Sąd Najwyższy w wyroku z 21.07.1999 r., I PKN 161/99, wyjaśnił, że do okresu zatrudnienia u danego pracodawcy, krótszego niż 6 miesięcy, od którego przepis art. 53 § 1 pkt 1 lit. a k.p. uzależnia możliwość rozwiązania z pracownikiem umowy o pracę bez wypowiedzenia z powodu niezdolności do pracy wskutek choroby trwającej dłużej niż 3 miesiące, nie dolicza się okresu tej niezdolności. Zakres czasowy ochrony jest zatem uzależniony od okresu zatrudnienia u danego pracodawcy, który miał miejsce przed wystąpieniem niezdolności do pracy (A. Sobczyk (red.), Kodeks pracy. Komentarz. Wyd. 6, Warszawa 2023, komentarz do art. 53, teza III. 3).
Warto dodać, że w opisywanym przypadku okres zatrudnienia oznacza zatrudnienie u danego pracodawcy w ramach stosunku pracy bez względu na ewentualne przerwy pomiędzy umowami o pracę. (tak K. Stefański, 2.1. Nieobecność pracownika spowodowana chorobą [w:] Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia, red. Z. Góral, Warszawa 2017).
Przypomnieć należy, że sama „niezdolność do pracy” nie jest wystarczająca do zastosowania ochrony stosunku pracy z mocy art. 41 k.p. Wykładnia art. 41 oraz 53 § 1 i 3 k.p. wskazuje, że o zakazie wypowiedzenia nie decyduje sama tylko niezdolność pracownika do pracy spowodowana jego chorobą, ale przede wszystkim musi być spełniona druga przesłanka, którą jest nieobecność pracownika w pracy.