Zagadnienie warunku przy ustanowieniu spadkobiercy zostało uregulowane przede wszystkim w art. 962 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1061 z późn. zm., dalej k.c.). Przepis ten określa jedynie sankcje dokonania owego rozrządzenia pod warunkiem. Zgodnie z art. 962 zd.1 k.c. „zastrzeżenie warunku lub terminu, uczynione przy powołaniu spadkobiercy testamentowego, uważane jest za nie istniejące”. Powołanie spadkobiercy będzie zaś nieważne, jeżeli z testamentu bądź z okoliczności wynika, że bez takiego zastrzeżenia spadkobierca nie zostałby powołany (art. 962 zd.2 k.c.).
Pobieżna analiza wskazanego na wstępie przepisu wydaje się czytelna. Przytoczony przepis zapobiega stanom niepewności co do skuteczności powołania spadkobiercy do dziedziczenia z uwagi na ograniczenie jego powołania zastrzeżeniem warunku lub terminu. Jednakże interpretacja nawet najprostszych norm prawnych ma sens tylko w zderzeniu ich z konkretnymi stanami faktycznymi. Proponuję następujący przykład:
„X jest kawalerem, mieszkającym z matką. X zawarł z Y umowę o sprawowanie opieki. Przed śmiercią X sporządził testament w formie aktu notarialnego, z którego wynika, że powołanym do spadku po X jest Y. Czy pozostająca przy życiu matka mogłaby powołać w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku zarzut nieważności całego testamentu, ze względu na zastrzeżenie warunku sprawowania opieki nad X, który nie został spełniony za życia testatora?”
Zasadniczą częścią staje się więc ustalenie, czy zachodzi funkcjonalne powiązanie umowy o sprawowanie opieki nad testatorem oraz testamentu pozwalające ustalić, że umowa stanowiła swoisty warunek do sporządzenia testamentu.
Prowadząc postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, rzeczą Sądu jest ocena ważności testamentu na podstawie przepisów kodeksu cywilnego w tym między innymi art. 962 k.c. Mimo że w dokumencie stwierdzającym treść testamentu takiego stwierdzenia, zawierającego warunek, może nie być, to nie bez znaczenia ma wskazywana korelacja między tymi dokumentami, zakładająca określony przebieg zdarzeń przyszłych. Nie można odrzucać wersji, że gdyby spadkodawca wiedział o kolejności przyszłych zdarzeń, postąpiłby dokładnie w taki sam sposób. Oto aspekty, które należy wziąć pod uwagę, celem unieważnienia testamentu.
Elementem sugerującym bezpośredni związek testamentu w ogólności, może być terminologia użyta w treści umowy o sprawowanie opieki nad testatorem. Sam tytuł może przesądzać, że opieka nie miała być czyniona nad określonym człowiekiem, członkiem rodziny, ale na osobie w stosunku, do którego posiada się określone „roszczenie” i która właśnie z tego powodu nie jest obojętna dla jednej ze stron umowy. Same strony mogą być nazywane w dalszej części testatorem, zapisobiorcą, co tylko umacnia nie tylko dalszy cel umowy, ale także swoisty rodzaj relacji między stronami.
Nie należy także zbyt ortodoksyjnie podchodzić do zagadnienia umiejscowienia w czasie sporządzenia testamentu a zawarcia umowy o sprawowanie opieki. O ile racjonalną kolejnością byłoby uprzednie zawarcie umowy, która byłaby pewnym zabezpieczeniem dla spadkodawcy przy formułowaniu konkretnych postanowień testamentowych, o tyle zważyć należy, że obie te czynności prawne dokonane mogły być w tożsamym fragmencie czasu, na co może wskazywać numeracja repertorium obu dokumentów.
Równocześnie zaznaczyć należy, że traktując umowę o sprawowanie opieki nad testatorem jako warunek, nie może nastąpić ziszczenie się tego warunku przed dniem otwarcia spadku. To, czy spadkobierca został powołany do dziedziczenia, rozstrzyga się na podstawie treści zastrzeżenia ustanawiającego warunek lub termin i okoliczności danej sprawy (np. w przypadku, gdyby zastrzeżenie warunku polegało na uzależnieniu dziedziczenia od sprawowania opieki nad spadkodawcą, w chwili otwarcia spadku sytuacja będzie zawsze wyjaśniona, ponieważ zdarzenie, od którego zależy powołanie do spadku, miało miejsce przed otwarciem spadku); (tak A. Sylwestrzak [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. M. Balwicka-Szczyrba, LEX/el. 2024, art. 962, K. Duszyńska-Misarko, P. Księżak, Spadkowe prawo – tłumaczenie testamentu – świadkowie testamentu – członek organu osoby prawnej jako świadek testamentu – powołanie spadkobiercy. Glosa do postanowienia SN z dnia 16 października 2014 r., III CSK 301/13, OSP 2015, nr 12.) Zawsze należy ustalić, czy umowa sprawowania opieki była honorowana w stopniu określonym w jej treści.
Gdyby zatem okazało się, że bez nieważnego rozrządzenia testator nie sporządziłby testamentu tej treści, to nieważny byłby cały testament. (B. Swaczyna, § 5. Prawo spadkowe [w:] Warunkowe czynności prawne, Warszawa 2012.) W literaturze wskazuje się, że pod pojęciem okoliczności, o których mowa w komentowanym przepisie, należy rozumieć nie tylko okoliczności towarzyszące samej czynności sporządzania testamentu, ale cały stan faktyczny istniejący w czasie testowania (w szczególności relacje rodzinne, korespondencję prowadzoną przez testatora, jego notatki). (J. Ciszewski, J. Knabe [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. P. Nazaruk, LEX/el. 2024, art. 962).
Nie bez znaczenia mają także podstawowe zasady służące odkodowaniu intencji testatora. Do wykładni testamentu należy stosować reguły interpretacyjne wyrażone w art. 65 k.c. w zakresie, w jakim można je pogodzić z subiektywno-obiektywną zasadą wykładni testamentu wyrażoną w art. 948 k.c. (Por. Z. Radwański, Wykładnia testamentów, KPP 1993, nr 1; S. Wójcik, F. Zoll, w: System prawa prywatnego, t. 10).
Ustanowienie spadkobiercy podlega bowiem takim samym regułom wykładni jak inne rozrządzenia testamentowe, także co do jego warunkowego charakteru. Zastosowanie tych reguł może doprowadzić do wniosku, że spadkodawca chciał warunkowego ustanowienia spadkobiercy, chociażby wskazywały na to wyłącznie okoliczności sporządzenia testamentu. (S. Wójcik, F. Zoll, w: System prawa prywatnego, t. 10.).
Konkludując, o woli testowania może świadczyć zarówno sama treść oświadczenia i użyte do jej wyrażenia sformułowania, jak również okoliczności złożenia tego oświadczenia (Postanowienie SN z 22.12.1997 r., II CKN 542/97, OSNC 1998, nr 7-8, poz. 118.).